Lunterse beschouwinkjes: Psychische gevolgen van oorlog toen en nu

We herdenken dezer dagen het einde van de Tweede Wereldoorlog. Een oorlog leidt naast heel veel materiële schade altijd ook tot psychische schade bij alle betrokkenen. Dat was in de Tweede Wereldoorlog zo. Op dit moment is dat niet anders in Oekraïne. In elke oorlog zijn er verschillende soorten slachtoffers: vluchtelingen, burgerslachtoffers die schokkende ervaring hebben meegemaakt, militairen die schokkende ervaring hebben meegemaakt en de partners, kinderen, familie en andere naasten van deze groepen. 

Lessen van de psychische gevolgen van de Tweede wereldoorlog

Uit de ervaringen met het behandelen van de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog zijn een aantal algemene lessen te trekken. We weten dat mensen een enorme psychische veerkracht hebben om ook zeer ernstige situaties, zoals die zich in een oorlog voor doen, te kunnen verwerken. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, ontwikkelt slechts 5  tot 20% van de mensen die dergelijke schokkende gebeurtenissen meemaken post traumatische psychische stoornissen. De posttraumatische stressstoornis (PTSS) is daarvan het bekendste voorbeeld.

We weten ook dat mensen die langdurig schokkende gebeurtenissen meemaken -zoals in schuilkelders verblijven, onder beschietingen leven, gemarteld zijn, gevangen zijn, als militair met levensgevaar aan het front vechten- heel goed hebben leren vermijden. Het lichaam  en de geest focust zich in die situaties namelijk op lichamelijk overleven. Er is dan geen ruimte voor psychische reflectie en verwerken. Hierdoor hebben zij heel goed de schokkende dingen die ze meemaken leren te verdringen en weg te stoppen. Dit verdringingsproces, deze vermijding, kan -na de oorlog- tientallen jaren duren. We zien dan ook dat zo’n 10 tot 20 jaar na het beëindigen van een oorlog een toename van mensen die hulp gaan zoeken om de schokkende ervaringen uit de oorlog te verwerken. Dat gebeurde na de Tweede Wereldoorlog, dat gebeurt nu in Bosnië en dat zal ongetwijfeld in Syrië en Oekraïne ook gaan gebeuren.  

Vluchtelingen uit Oekraïne

Vluchtelingen die uit Oekraïne naar Nederland zijn gevlucht zijn grofweg te verdelen in twee groepen. De eerste groep zijn mensen die zeer ernstige schokkende gebeurtenissen (bedreigd zijn, de dood in de ogen hebben gekeken, ernstig gewond zijn geraakt of gezien hoe anderen iets dergelijks ernstigs overkwam) hebben meegemaakt voordat ze gevlucht zijn of tijdens hun vlucht. De tweede groep mensen is gevlucht voordat deze ernstige schokkende gebeurtenissen plaatsvonden.  Afgezien van het feit dat vluchten op zich een schokkende gebeurtenis is, hebben zij geen ernstig oorlogsgeweld meegemaakt. De Oekraïense vluchtelingen in Nederland bestaan vooral uit deze laatste groep.

Psychische gevolgen bij vluchtelingen die geen oorlogsgeweld hebben meegemaakt

Mensen die zijn gevlucht voor het oorlogsgeweld hebben huis en haard, letterlijk, moeten verlaten. Ze hebben dierbare familieleden en bekenden, en soms huisdieren, achter moeten laten. Hun oude vertrouwde bestaan is abrupt gestopt en daarvoor in de plaats is er een grote onzekerheid op alle levensgebieden gekomen. Ze hebben een periode van dagen of weken van onzekerheid meegemaakt, waarbij ze niet wisten waar ze naartoe konden. Ze zijn nog steeds in onzekerheid wanneer ze weer terug kunnen en wat ze dan aan zullen treffen. 

Daarbij maken ze zich logischerwijs grote zorgen om de achterblijvers en de situatie in de Oekraïne. Ze zijn ontheemd, hoe goed ze ook worden opgevangen in Nederland. Ze zijn onzeker wanneer ze terug kunnen gaan, onzeker of ze hun oude leven weer op kunnen pakken. Ze spreken de Nederlandse taal niet, ze kennen de gebruiken niet, ze hebben soms weinig geld. Ze hebben weinig controle en zelfbeschikking over hun leven. Ze zijn veilig maar dat gaat gepaard met spanning en verdriet, wat gevoed wordt door de dagelijkse beelden van de oorlog in Oekraïne. De meeste mensen zullen hier uiteindelijk van herstellen. Een klein aantal zal langdurige spannings- of somberheidsklachten krijgen.

Psychische gevolgen bij vluchtelingen die ook oorlogsgeweld hebben meegemaakt

Bij vluchtelingen die naast de hier boven beschreven ervaringen ook nog ernstig schokkende gebeurtenissen hebben meegemaakt kan er sprake zijn van trauma gerelateerde klachten. Ze kunnen last hebben van herbelevingen, waarbij ze de schokkende gebeurtenis opnieuw herbeleven in beelden of in nachtmerries. Zij kunnen heel waakzaam en alert zijn, snel geïrriteerd of juist heel teruggetrokken. Hierdoor kunnen slaapproblemen, spanningen of sombere gevoelens ontstaan.  De meeste mensen zullen deze gevoelens uiteindelijk op een gezonde manier kunnen verwerken. Een aantal zal in een langdurige vermijding schieten en -zoals eerder genoemd- een klein aantal zal PTSS of een andere traumastoornis ontwikkelen.

Wat hebben Oekraïense vluchtelingen nodig?

Vluchtelingen hebben de eerste plaats veiligheid en rust nodig. Dat betekent in de praktijk vooral: een dak boven hun hoofd, voedsel en desgewenst kleding en verzorgingsproducten. Daarnaast hebben zij grote behoefte om zich op de hoogte te kunnen stellen over de situatie van de oorlog en met name van dierbare achterblijvers in de Oekraïne.  Ze zullen zeker behoefte hebben aan contact met andere mensen om zich te kunnen uiten, maar dat moet wel gebeuren op een respectvolle en niet opgedrongen manier. 

Vluchtelingen die oorlogsgeweld hebben meegemaakt kunnen behoefte hebben om te kunnen vertellen over hun verhaal. Nachtmerries herbelevingen, alertheid, snel geïrriteerd zijn en somberheid kunnen in de eerste periode van circa een  maand na de schokkende gebeurtenissen een normale reactie zijn. Mochten dit soort verschijnselen langer aanhouden dan een maand, dan zou dat reden kunnen zijn psychische hulp te overwegen. Dat zal dus slechts nodig zijn bij een zeer kleine groep. 

Kortom

Oekraïense vluchtelingen hebben vooral behoefte aan praktische opvang en ondersteuning. Naar behoefte is het goed om ze de gelegenheid te bieden om over hun ervaringen te praten. Het is zeker goed hen te faciliteren om contact te kunnen maken met achterblijvers in de Oekraïne. Ook willen zij zich graag op de hoogte kunnen stellen van de ontwikkelingen in de Oekraïne. Die behoefte aan informatie zal groot zijn en kan contraproductief worden, door dat vluchtelingen zich kunnen overspoelen met nieuws over de oorlog. Het is daarom goed om op een gegeven moment vluchtelingen ook een actieve tijdbesteding aan te bieden, waarmee ze hun zinnen kunnen verzetten en talenten weer kunnen gebruiken.

Over Martijn Stöfsel

Martijn Stöfsel is een vrijgevestigd klinisch psycholoog en psychotherapeut in Lunteren. Hij heeft meer dan twintig jaar gewerkt in het Joodse Sinaï-Centrum in Amersfoort, waar slachtoffers van ernstig oorlogstrauma behandeld worden: slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, slachtoffers van de oorlog in Nederlands-Indië, verzetsstrijders, burgeroorlogsgetroffenen, veteranen, asielzoekers en vluchtelingen en hun partners en kinderen.

Lees hier de online krant van deze week.